Basic Cyber Security Rules for Everyone (Full Details)
เคंเคเคฐเคจेเค เคชเคฐ เคुเคฆ เคो, เค เคชเคจी เคช्เคฐाเคเคตेเคธी เคเคฐ เคฌैंเค เคाเคคे เคो เคธुเคฐเค्เคทिเคค เคฐเคเคจे เคी เคฎाเคธ्เคเคฐเค्เคฒाเคธ!
เคเค เคนเคฎाเคฐा เคฌैंเค, เคนเคฎाเคฐा เคเคงाเคฐ เคाเคฐ्เคก, เคนเคฎाเคฐी เคช्เคฐाเคเคตेเค เคซोเคोเค़ เคเคฐ เคนเคฎाเคฐी เคชूเคฐी เค़िंเคฆเคी เคนเคฎाเคฐे เคเค เคोเคे เคธे เคธ्เคฎाเคฐ्เคเคซोเคจ เคฎें เคฌंเคฆ เคนै। เคนเคฎ เคเคฐ เคे เคฆเคฐเคตाเค़े เคชเคฐ เคคो 2-2 เคคाเคฒे เคฒเคाเคคे เคนैं, เคฒेเคिเคจ เค เคชเคจे เคฎोเคฌाเคเคฒ เคเคฐ เคंเคเคฐเคจेเค เค เคाเคंเค्เคธ เคो เคฌिเคจा เคिเคธी เคธिเค्เคฏोเคฐिเคी เคे เคोเคก़ เคฆेเคคे เคนैं। เคนैเคเคฐ्เคธ (Hackers) เคเคฐ เคธ्เคैเคฎเคฐ्เคธ (Scammers) เคฌเคธ เคเคธी เคฒाเคชเคฐเคตाเคนी เคा เคंเคคเค़ाเคฐ เคเคฐเคคे เคนैं। Avi Jan Seva Kendra เคी เคเคธ เคตिเคธ्เคคृเคค (In-depth) เคฎाเคธ्เคเคฐเค्เคฒाเคธ เคฎें เคเค เคนเคฎ เคाเคจेंเคे เคตो เค ोเคธ เคจिเคฏเคฎ, เคिเคจ्เคนें เค เคชเคจाเคเคฐ เคเคช เคंเคเคฐเคจेเค เคी เคฆुเคจिเคฏा เคฎें 100% เคธुเคฐเค्เคทिเคค เคฐเคน เคธเคเคคे เคนैं।
1. The Golden Password Rule
เคชाเคธเคตเคฐ्เคก เคเคชเคा เคชเคนเคฒा เคธुเคฐเค्เคทा เคเคตเค เคนै। เคเคญी เคญी เค
เคชเคจा เคจाเคฎ, เคเคจ्เคฎเคคिเคฅि, เคाเคก़ी เคा เคจंเคฌเคฐ เคฏा '12345678' เคैเคธा เคชाเคธเคตเคฐ्เคก เคจ เคฐเคें। เคเค เคฎเค़เคฌूเคค เคชाเคธเคตเคฐ्เคก เคฎें เคเคฎ เคธे เคเคฎ 10 เค
เค्เคทเคฐ เคนोเคจे เคाเคนिเค, เคिเคธเคฎें Capital Letter (A), Small Letter (a), Number (1) เคเคฐ Symbol (@) เคธเคฌ เคถाเคฎिเคฒ เคนों।
๐ เคฌेเคธ्เค เค्เคฐिเค: เคिเคธी เคตाเค्เคฏ เคो เคชाเคธเคตเคฐ्เคก เคฌเคจाเคं, เคैเคธे: MeraGaon@2026!
2. Two-Factor Authentication (2FA)
เคฏเคน เคเคชเคे เค เคाเคंเค เคा 'เคฆूเคธเคฐा เคคाเคฒा' เคนै। เคเคธे เคเคจ เคเคฐเคจे เคे เคฌाเคฆ เค เคเคฐ เคिเคธी เคนैเคเคฐ เคो เคเคชเคा เคชाเคธเคตเคฐ्เคก เคชเคคा เคญी เคเคฒ เคाเค, เคคो เคญी เคตเคน เคเคชเคी ID เคจเคนीं เคोเคฒ เคชाเคเคा। เค्เคฏोंเคि ID เคोเคฒเคจे เคे เคฒिเค เคเคชเคे เคฎोเคฌाเคเคฒ เคจंเคฌเคฐ เคชเคฐ เคเคจे เคตाเคฒा OTP (One Time Password) เค़เคฐूเคฐी เคนोเคा। เคเคธे เค เคชเคจी Gmail, Facebook, WhatsApp เคเคฐ Instagram เคชเคฐ เคเค เคนी เคเคจ เคเคฐें।
3. Phishing Attacks (เคซिเคถिंเค เคธे เคฌเคाเคต)
เคซिเคถिंเค เคा เคฎเคคเคฒเคฌ เคนै 'เคाเคฐा เคกाเคฒเคเคฐ เคฎเคเคฒी เคชเคเฅเคจा'। เคนैเคเคฐ्เคธ เคเคชเคो WhatsApp เคฏा SMS เคชเคฐ เคเค เคฒुเคญाเคตเคจा เคฒिंเค เคญेเคเคคे เคนैं (เคैเคธे: 'เคซ्เคฐी เคฒैเคชเคॉเคช เคฏोเคเคจा, เคฏเคนाँ เค्เคฒिเค เคเคฐें' เคฏा 'เคเคชเคा เคฌैंเค เค เคाเคंเค เคฌ्เคฒॉเค เคนो เคเคฏा เคนै')। เคเคธ เคฒिंเค เคชเคฐ เค्เคฒिเค เคเคฐเคคे เคนी เคเค เคจเคเคฒी เคตेเคฌเคธाเคเค เคुเคฒเคคी เคนै เคो เคฌिเคฒ्เคुเคฒ เค เคธเคฒी เคैเคธी เคฆिเคเคคी เคนै, เคเคฐ เคตเคนाँ เคกिเคेเคฒ्เคธ เคกाเคฒเคคे เคนी เคเคชเคा เคฌैंเค เคाเคฒी เคนो เคाเคคा เคนै। เค เคจเคाเคจ เคฒिंเค्เคธ เคชเคฐ เคเคญी เค्เคฒिเค เคจ เคเคฐें।
4. Public Wi-Fi = Public Danger
เคฐेเคฒเคตे เคธ्เคेเคถเคจ, เคนोเคเคฒ เคฏा เคैเคซे เคฎें เคฎिเคฒเคจे เคตाเคฒा 'เคซ्เคฐी เคตाเค-เคซाเค' เคเคญी เคธुเคฐเค्เคทिเคค เคจเคนीं เคนोเคคा। เคนैเคเคฐ्เคธ เคเคธी เคจेเคเคตเคฐ्เค เคฎें เคฌैเค เคเคฐ Man-in-the-Middle Attack เคे เค़เคฐिเค เคเคชเคी เคธ्เค्เคฐीเคจ เคा เคกेเคा (เคैเคธे UPI PIN เคฏा เคชाเคธเคตเคฐ्เคก) เคुเคฐा เคธเคเคคे เคนैं। เคชเคฌ्เคฒिเค เคตाเค-เคซाเค เคชเคฐ เคเคญी เคญी เคฌैंเคिंเค เคा เคोเค เคाเคฎ เคจ เคเคฐें।
เคเคก़เคตी เคธเค्เคाเค: Social Engineering Scams
เคเคเคเคฒ เคนैเคเคฐ्เคธ เคคเคเคจीเคी เคฐूเคช เคธे เคंเคช्เคฏूเคเคฐ เคนैเค เคเคฐเคจे เคे เคฌเคाเคฏ เคंเคธाเคจ เคे เคฆिเคฎाเค เคो เคนैเค เคเคฐ เคฐเคนे เคนैं। เคตो เคเคชเคो เคฌैंเค เค
เคงिเคाเคฐी เคฏा เคชुเคฒिเคธ เคฌเคจเคเคฐ เคॉเคฒ เคเคฐเคคे เคนैं เคเคฐ เคกเคฐाเคคे เคนैं।
เคฏाเคฆ เคฐเคें: เคोเค เคญी เคฌैंเค, เคชुเคฒिเคธ เคฏा เคเคงाเคฐ เค
เคงिเคाเคฐी เคเคชเคธे เคॉเคฒ เคชเคฐ เคเคญी เคญी OTP, PIN, เคฏा CVV เคจंเคฌเคฐ เคจเคนीं เคฎांเคเคคा। เค
เคเคฐ เคोเค เคเคชเคो AnyDesk, TeamViewer เคฏा QuickSupport เคैเคธी เคเคช เคกाเคเคจเคฒोเคก เคเคฐเคจे เคो เคเคนे, เคคो เคธเคฎเค เคाเคเค เคि เคตเคน เคเคชเคी เคธ्เค्เคฐीเคจ เคนैเค เคเคฐเคจा เคाเคนเคคा เคนै। เคคुเคฐंเคค เคॉเคฒ เคाเค เคฆें!
เคธॉเคซ्เคเคตेเคฏเคฐ เคนเคฎेเคถा เค เคชเคกेเค (Update) เคฐเคें
เคเคฌ เคญी เคเคชเคे เคซोเคจ เคฏा เคंเคช्เคฏूเคเคฐ เคฎें 'System Update' เคा เคจोเคिเคซिเคेเคถเคจ เคเค, เคเคธे เคเค्เคจोเคฐ เคจ เคเคฐें। เคंเคชเคจिเคฏाँ เคเคจ เค เคชเคกेเค्เคธ เคฎें Security Patches (เคธुเคฐเค्เคทा เคชैเค) เคญेเคเคคी เคนैं, เคो เคจเค เคตाเคฏเคฐเคธों เคธे เคเคชเคे เคกिเคตाเคเคธ เคो เคฌเคाเคคे เคนैं।
เคเคช्เคธ เคธिเคฐ्เคซ Official Stores เคธे เคกाเคเคจเคฒोเคก เคเคฐें
เคนเคฎेเคถा Google Play Store เคฏा Apple App Store เคा เคนी เคเคชเคฏोเค เคเคฐें। เคฌเคนुเคค เคธे เคฒोเค เคซ्เคฐी เคे เคเค्เคเคฐ เคฎें เคूเคเคฒ เคธे เคฅเคฐ्เคก-เคชाเคฐ्เคी เคตेเคฌเคธाเคเค्เคธ เคธे .apk เคซाเคเคฒ्เคธ (เคैเคธे GB WhatsApp, VidMate) เคกाเคเคจเคฒोเคก เคเคฐ เคฒेเคคे เคนैं। เคเคจ เคซाเคเคฒों เคฎें เคिเคชे เคนुเค Malware (เคตाเคฏเคฐเคธ) เคนोเคคे เคนैं เคो เคเคชเคा เคैเคฎเคฐा, เคฎाเคเค เคเคฐ เคฌैंเค เคी เคाเคจเคाเคฐी เคนैเค เคเคฐ เคฒेเคคे เคนैं।
App Permissions (เคเคช เคชเคฐเคฎिเคถเคจ) เคชเคฐ เคจเค़เคฐ เคฐเคें
เคเคฌ เคเคช เคोเค เคจเค เคเคช เคंเคธ्เคॉเคฒ เคเคฐเคคे เคนैं, เคคो เคตเคน เคเคชเคธे เคฌเคนुเคค เคธाเคฐी เค เคจुเคฎเคคिเคฏां (Permissions) เคฎांเคเคคी เคนै। เคुเคฆ เคธे เคธเคตाเคฒ เคเคฐें— เค्เคฏा เคเค 'เคॉเคฐ्เค' (Flashlight) เคฏा 'เคैเคฒเคुเคฒेเคเคฐ' เคเคช เคो เคเคชเคे Contacts (เคจंเคฌเคฐ), Location เคฏा Gallery เคो เคฆेเคเคจे เคी เค़เคฐूเคฐเคค เคนै? เคฌिเคฒ्เคुเคฒ เคจเคนीं! เคเคธी เคซाเคฒเคคू เคชเคฐเคฎिเคถเคจ เคคुเคฐंเคค 'Deny' (เคฎเคจा) เคเคฐ เคฆें।
URL เคฎें "HTTPS" เคเคฐ "Lock ๐" เคेเค เคเคฐें
เคเคฌ เคญी เคเคช เคिเคธी เคตेเคฌเคธाเคเค เคชเคฐ เค เคชเคจा เคชाเคธเคตเคฐ्เคก เคฏा เคाเคฐ्เคก เคी เคกिเคेเคฒ เคกाเคฒें, เคคो เคธเคฌเคธे เคเคชเคฐ เคเคก्เคฐेเคธ เคฌाเคฐ เคฎें เคेเค เคเคฐें เคि เคฒिंเค HTTPS:// (เคฏเคนाँ S เคा เคฎเคคเคฒเคฌ Secure เคนै) เคธे เคถुเคฐू เคนो เคฐเคนा เคนै เคฏा เคจเคนीं। เค เคเคฐ เคธिเคฐ्เคซ 'HTTP' เคฒिเคा เคนै, เคคो เคตเคน เคตेเคฌเคธाเคเค เค เคธुเคฐเค्เคทिเคค เคนै, เคตเคนाँ เคोเค เคाเคจเคाเคฐी เคจ เคกाเคฒें।
| ❌ เค เคธुเคฐเค्เคทिเคค เคเคฆเคคें (Dangerous) | ✅ เคธुเคฐเค्เคทिเคค เคเคฆเคคें (Safe) |
|---|---|
| เคธाเคฐे เค เคाเคंเค्เคธ (Facebook, Gmail, Bank) เคे เคฒिเค เคเค เคนी เคชाเคธเคตเคฐ्เคก เคฐเคเคจा। | เคนเคฐ เค़เคฐूเคฐी เค เคाเคंเค เคे เคฒिเค เค เคฒเค เคเคฐ เคฎเค़เคฌूเคค เคชाเคธเคตเคฐ्เคก เคฐเคเคจा। |
| เคฌ्เคฐाเคเค़เคฐ (Chrome) เคฎें เค เคชเคจा เคฌैंเค เคฏा เคเคฎेเคฒ เคा เคชाเคธเคตเคฐ्เคก 'Save' เคเคฐเคे เคฐเคเคจा। | เคชाเคธเคตเคฐ्เคก เคฏाเคฆ เคฐเคเคจा เคฏा เคिเคธी เคธुเคฐเค्เคทिเคค 'Password Manager' เคा เคเคชเคฏोเค เคเคฐเคจा। |
| USB / เคชेเคจ เคก्เคฐाเคเคต เคो เคฌिเคจा เคธ्เคैเคจ เคिเค เคธीเคงे เคंเคช्เคฏूเคเคฐ เคฎें เคฒเคा เคฆेเคจा। | เคोเค เคญी เคเค्เคธเคเคฐ्เคจเคฒ เคกिเคตाเคเคธ เคฒเคाเคจे เคชเคฐ เคธเคฌเคธे เคชเคนเคฒे เคंเคीเคตाเคฏเคฐเคธ (Antivirus) เคธे เคธ्เคैเคจ เคเคฐเคจा। |
| เคธोเคถเคฒ เคฎीเคกिเคฏा เคชเคฐ เค เคชเคจी เคซ्เคฒाเคเค เคा เคिเคเค (Boarding Pass) เคฏा เคฒाเคเคต เคฒोเคेเคถเคจ เคกाเคฒเคจा। | เค เคชเคจी เคช्เคฐाเคเคตेเคธी เคธेเคिंเค्เคธ เคो 'Friends Only' เคฐเคเคจा เคเคฐ เคฏाเคค्เคฐा เคชूเคฐी เคนोเคจे เคे เคฌाเคฆ เคนी เคซोเคो เคถेเคฏเคฐ เคเคฐเคจा। |
Q1. เคฎेเคฐे เค เคाเคंเค เคธे เคชैเคธे เคเค เคเค เคนैं, เคฎैं เคคुเคฐंเคค เค्เคฏा เคเคฐूँ?
Q2. เค्เคฏा เคฎैं 'Incognito Mode' เคฎें เคชूเคฐी เคคเคฐเคน เคธुเคฐเค्เคทिเคค เคนूँ?
Q3. เคฎेเคฐा เคชाเคธเคตเคฐ्เคก เคนैเค เคนुเค เคนै เคฏा เคจเคนीं, เคฏเคน เคैเคธे เคชเคคा เคเคฐें?
Avi Jan Seva Kendra Final Words
เคกिเคिเคเคฒ เคฆुเคจिเคฏा เคฎें "เคธाเคตเคงाเคจी เคนเคी, เคฆुเคฐ्เคเคเคจा เคเคी" เคा เคจिเคฏเคฎ เคธเคฌเคธे เคธเคीเค เคฌैเค เคคा เคนै। เคนเคฎाเคฐी เคเคจ เคธेเคตा เคेंเคฆ्เคฐ เคी เคฏเคนी เคोเคถिเคถ เคนै เคि เคाँเคต เคธे เคฒेเคเคฐ เคถเคนเคฐ เคคเค, เคนเคฐ เคต्เคฏเค्เคคि เคกिเคिเคเคฒ เคฐूเคช เคธे เคธाเค्เคทเคฐ เคเคฐ เคธुเคฐเค्เคทिเคค เคฌเคจे। เคฒाเคฒเค เคฎें เคเคเคฐ เคिเคธी เคญी เค เคจเคाเคจ เคฒिंเค เคชเคฐ เค्เคฒिเค เคจ เคเคฐें। เคंเคเคฐเคจेเค เคชเคฐ เคเคชเคी เคธเคฎเคเคฆाเคฐी เคนी เคเคชเคा เคธเคฌเคธे เคฌเคก़ा เคंเคीเคตाเคฏเคฐเคธ เคนै। เคฌेเคนเคคเคฐीเคจ เคंเคช्เคฏूเคเคฐ เคถिเค्เคทा, เคเคจ เคธेเคตा เคธुเคตिเคงाเคं เคเคฐ เคเคธी เคนी เค़เคฐूเคฐी เคाเคจเคाเคฐी เคे เคฒिเค Avi Jan Seva Kendra เคे เคธाเคฅ เคुเคก़े เคฐเคนें!